Het was in de middag van 26 maart 1945 dat de Royal Air Force 64 raketten afvuurde op het fraaie renaissancekasteel Zuylestein in Leersum en het daarmee totaal verwoestte. De 14-jarige boerenzoon Gerrit Versteegh was er getuige van. “Ik zie ze nog laag komen vliegen en ik hoor het geluid van die jachtbommenwerpers nog.”
Gerrit (95) woont nog steeds op de plek waar hij de vliegtuigen zag overkomen. Hij woont in het huis dat zijn vader in de jaren zestig bouwde, naast het oude boerderijtje. Dat oude pand staat er nog en draagt de sporen van honderd jaar boerenleven in het buitengebied van Leersum. Vanuit de grote ramen kan hij precies aanwijzen waar het allemaal gebeurde: van het bombardement tot de gevechten aan het begin van de oorlog.
Bajonetten
“We wonen hier in het buitengebied, maar er werd overal geschoten. Dáár stond een tank. We waren bang,” vertelt hij.
“Ook op de Grebbeberg werd gevochten. Mijn vader nam ons mee naar mijn opa, die verderop op een boerderij woonde. Daar zaten we veiliger. Opa’s boerderij had van die kleine ruitjes. Ik stond erachter en zag hoe Duitsers met geweren achter de Hollanders aan renden. De Duitse soldaten hadden bajonetten op hun geweren en prikten daarmee in het hooi om de voortvluchtigen te zoeken. Als je dat hebt gezien, hield je je daarna wel stil. We wisten: met die Duitsers valt niet te spotten.”
Gerrit haalt een kogelhuls tevoorschijn die hij later in het weiland vond, een tastbare herinnering aan het oorlogsgeweld. “Als kinderen vonden we ook hulzen waar de kogel nog in zat. Die hebben we naar de politie gebracht. Mijn jongste zoon heeft met een metaaldetector zelfs nog een stuk van een RP-3 raket gevonden.”
Duitse officieren
Het is altijd de vraag gebleven of de aanval in 1945 echt gericht was op de nazi militairen in het kasteel. Veel huizen en kastelen werden direct na de Duitse inval geconfisqueerd. Mogelijk wilden de geallieerden – getipt door het Nederlandse verzet – een ander doel raken, misschien het nabijgelegen Broekhuizen. De vijandige soldaten waren zich in al aan het terugtrekken richting het oosten. Er lagen veel SS-eenheden in de omgeving van Leersum. Gerrit: “Er hadden hoge Duitse officieren in het kasteel gezeten, maar die waren net daags ervoor vertrokken.”
“We wisten: met die Duitsers valt niet te spotten.”
De meeste indruk, ook op Gerrit, maakte de mislukte aanval van een dag eerder, op 25 maart. “Dat was op zondag, een uur of tien. We zagen wel vaker vliegtuigen rondcirkelen. Als ze een auto zagen die ze zochten, doken ze erop. Maar dit keer kwamen ze ineens laag naar beneden, boven Leersum. Schuin naar het kasteel toe.”
Buurjongen kwam om
Twaalf Spitfires wierpen 36 bommen af, van 500 en 250 pond. “Een buurjongen van ons, Leendert, kwam om door zo’n afgeketste bom. Hij woonde in dat huis dáár. Hij was 15 of 16. Hij had tegen zijn moeder gezegd: ga jij maar onder de tafel zitten, dan zit je veilig als het huis instort. Maar uiteindelijk werd hij geraakt en overleefde dat niet.”
Bij dat bombardement lukte het de vliegers niet het kasteel te raken. “De volgende dag, 26 maart 1945, kwamen ze terug in Hawker Typhoons. Toen stond alles in brand. Het kasteel zat vol hout, dus dat brandde goed. We zagen rook en vuur boven de bomen uitkomen, maar gingen er niet naartoe. Ben je mal, veel te gevaarlijk met al die bommen”, roept hij. “Je wist niet wat er nog zou ontploffen in dat bos. We bleven wel uitkijken. In de boerderij hadden we een schuilplek in de kelder, waar we vroeger spek en aardappelen koel bewaarden.”
Toren viel
Het 17-eeuwse kasteel, dat na de Eerste Wereldoorlog nog de gevluchte Duitse keizer onderdak bood, werd die dag door raketten volledig verwoest. Er zijn niet veel tijdgenoten meer die het kunnen navertellen. Maar historici geven aan dat gravin Elisabeth van Aldenburg Bentinck, dochter van de adellijke eigenaren, in haar dagboek schreef dat zij “de mooie, ouden toren zag vallen. Alleen de twee vazen op de stoep zijn blijven staan. Waarvoor toch dit zinlooze vernielen?”
“Waarvoor toch dit zinlooze vernielen?”
Dat vraagt Leersum zich soms ook af. Gerrit weet niet meer precies hoe het kasteel er in van binnen uitzag. Ze kwamen er vroeger wel eens, maar tot aan de deur. Er was geen sterke band. “Om de eerste kievitseieren te brengen en nieuwjaar te wensen. Maar als kinderen bleven we op de stoep staan, voor een fooitje,” zegt hij met een glimlach.
Sterrenbos
Vanaf zijn eettafel, met daarop een vers bosje seringen op een Perzisch kleed, kijkt Gerrit nog altijd uit over het landgoed Zuylestein. Daar staat nu een nieuw landhuis. Dat werd pas in de jaren tachtig gebouwd, op een andere plek dan het oorspronkelijke kasteel. “Dit vrije uitzicht komt door de wind,” zegt hij. Hij doelt op een latere ramp: de zware valwind die Leersum trof en de bomen in het sterrenbos neermaaide. Gerrit heeft door die verwoesting weer vrij uitzicht op de bebouwing van het landgoed.
“Kijk, ze zijn het bos weer aan het opbouwen,” wijst hij naar een tractor aan de rand van het landgoed. Het voertuig laat een wolk van stof achter op het droge pad. Gerrit draait zich naar zijn vroegere buurjongen Gerard, die op bezoek is. “Wat doen ze daar eigenlijk? Zijn ze aan het mesten? Dat is toch veel te laat?”
Jeugdherinneringen
Gerard legt Gerrit uit dat het stof is dat opwaait onder de wielen van de trekker, geen mest.
“We speelden vroeger in de ruïne,” vult hij aan. Gerard Langelaar, geboren in 1944, heeft het bombardement zelf niet gezien, maar kent de verhalen goed. “Het kasteel had een mooie trap met een bordes. Er stond niet veel meer overeind, alleen een stuk muur. In de schoorstenen groeide klimop. We konden hier heerlijk spelen.”
De ruïne werd in 1953 afgebroken. Gerrit kijkt naar zijn omgeving, in het stille buitengebied tussen Amerongen en Leersum, zoals hij dat al zijn hele leven doet. Met de herinnering aan het kasteel dat hier ooit stond. “Daar zagen we de toren van het kasteel, precies daar waar die tractor nu rijdt.”
Sterrenbos
Hij kijkt naar landgoed Zuylestein, dat met zijn jonge sterrenbos, ommuurde historische moestuin en parkachtige gronden ligt te blinken aan de horizon. Het heeft zich door de eeuwen heen veerkrachtig getoond en floreert onder beheer van Stichting Twickel als nooit tevoren.
Gerrit en Gerard halen op hun geboortegrond vol plezier verhalen uit het verleden op, uit de fijne jeugdjaren op het platteland van Leersum na de oorlog. “Gingen we met het paard het land in, richting Kolland en de uiterwaarden. Machtig was dat”, mijmert Gerard genietend. Gerrit knikt instemmend. Gerard kwam knollen knippen op de boerderij en bracht zijn nicht Ietje uit Amsterdam mee. “Ietje zag ik graag”, vertelt Gerrit, terwijl Gerard veelbetekenend knipoogt.
Maar Ietje is er niet meer, Gerards oudere broer die samen met Gerrit de vlammen aan de horizon zag na het bombardement evenmin. De mensen zijn weg, maar wat hier gebeurde, zit nog altijd in de grond. Gerrit en Gerard houden het met hun verhalen levend.
Meer over de recente geschiedenis van Landgoed Zuylestein is te lezen op Het verhaal van Utrecht.
Verhalen uit de streek
De geschiedenis begrijpen. Dat is het thema van de Nationale Dodenherdenking op 4 mei. Omroep ZOUT sprak met ervaringsdeskundigen, overlevenden en hun omgeving.
