De gemeente Utrechtse Heuvelrug heeft onderzoek gedaan naar slachtoffers die in de Tweede Wereldoorlog zijn omgekomen. Op zaterdag 3 oktober zijn voor het eerst zogeheten struikelsteentjes geplaatst voor de huizen waar de slachtoffers in Leersum destijds woonden.
De gemeenteraad nam in 2023 een motie aan om uit te zoeken waar struikelsteentjes, officieel Stolpersteine, geplaatst kunnen worden. Dit zijn goudkleurige klinkers die voor een huis worden geplaatst van iemand die in de Tweede Wereldoorlog omkwam of vermoord werd.
Kunstenaar Gunter Demnig begon in Duitsland met dit project, wat inmiddels in meerdere landen omarmd is. In Nederland worden de steentjes in Amsterdam gemaakt.
Nabestaanden liepen met inwoners en vertegenwoordigers van de gemeente en de historische werkgroepen een route langs de adressen waarbij de slachtoffers herdacht werden. De struikelsteentjes werden ter plekke geplaatst, waarbij ook bloemen werden gelegd.
Een werkgroep met historische organisaties uit de dorpen heeft onderzocht welke inwoners dit zijn. In Leersum bleken dat acht adressen. De tekst hieronder komt van de historische werkgroep.
De Uitweg 9
Hier woonde Adrianus Beijer. Hij werd geboren in 1921 en gearresteerd in 1944. Op 17 december 1944 werd hij vermoord in concentratiekamp Neuengamme, Duitsland.
Adrianus Beijer was grondwerker en bosarbeider. In oktober 1944 was de situatie in Leersum gespannen. De Duitsers hadden al op 14 september het huis van burgemeester Van den Bosch in brand gestoken en op 3 oktober werd het gemeentehuis overvallen en een aantal mannen naar kamp Amersfoort afgevoerd. Het was de periode vlak na de Slag om Arnhem.
Via de Rijksstraatweg voerden de Duitsers versterkingen aan naar het front. Ondertussen probeerde het verzet dat tegen te werken door ’s nachts spijkers op de weg te strooien. Diverse mannen werden in oktober 1944 opgepakt, omdat ze zich na “spertijd”, acht uur ’s avonds, op straat bevonden.
Adrianus Beijer werd op straat opgepakt rond 10 oktober, na spertijd. Hij werd naar kamp Amersfoort gebracht en vandaar op transport gesteld naar Duitsland. Hij verbleef in Hamburg-Neuengamme en werd tewerkgesteld in het Arbeitslager Spaldingstrasse. Hij overleed volgens de Duitse akte van overlijden aan longontsteking op 23-jarige leeftijd, ongeveer twee maanden na aankomst in het kamp. Adrianus Beijer is begraven op het Nederlands Ereveld in Hamburg.
Rijksstraatweg 46-48
Hier woonde Frederik den Hartog. Hij werd geboren in 1904 en gearresteerd 1944. Op 12 januari 1945 werd hij vermoord in concentratiekamp Neuengamme.
Frederik (Frits) den Hartog was gemeente-arbeider. Als conciërge bewoonde hij met zijn gezin de dienstwoning in het Leersumse gemeentehuis. In september en oktober 1944 was de situatie in Leersum gespannen. Een maand eerder, vlak na Dolle Dinsdag, had het Leersumse verzet de NSB-burgemeester van Leersum ontvoerd en enige tijd op Valkenheide vastgehouden.
De gemeentesecretaris Gerrit Bos werd door de Duitsers meegenomen naar kamp Amersfoort en keerde mishandeld terug na twee weken. Ondertussen hadden de Duitsers op 14 september het huis van de ontslagen burgemeester Van den Bosch in brand gestoken. Op de ochtend van dinsdag 3 oktober werd het gemeentehuis door Duitse soldaten overvallen en een aantal mannen naar kamp Amersfoort afgevoerd. Frits den Hartog was een van hen. Zijn schoonvader Jan Post werd ook gearresteerd, maar weer vrijgelaten.
Via kamp Amersfoort kwam Frits den Hartog in Neuengamme terecht, waar hij op 12 januari 1945 overleed. Hij was 40 jaar oud.
Rijksstraatweg 55
Hier woonde Willem Bos. Hij werd geboren in 1919 en gearresteerd in 1942. Op 4 oktober 1944 overleed hij in Lohheide (Bergen-Belsen).
Willem Bos was een sigarenmaker, afkomstig uit Veenendaal. In 1941 trouwde hij met Teunisje Jansen, de dochter van wagenmaker Pieter Cornelis Jansen. In 1942 woonde het jonge gezin met hun pasgeboren dochtertje in bij de ouders van Teunisje, op de hoek van de Rijksstraatweg en de Boerenbuurt.
Willem werd opgepakt omdat hij zich niet meldde voor verplichte tewerkstelling. Wegens deze “Arbeitsvernachlässigung” kwam hij op 27 december 1942 in Chemnitz terecht. Op 24 januari 1943 werd hij overgeplaatst naar het concentratiekamp Buchenwald.
Zijn registratiekaart vermeldde als beroep: lasser. Hij behoorde tot de categorie ASR-gevangenen, een afkorting voor “Arbeitsscheu Reich”. Op 17 maart 1943 kwam hij aan in het concentratiekamp bij Riga (in het door de Duitsers bezette Letland). Na een verblijf in diverse kampen overleed Willem Bos op 4 oktober 1944 in Bergen-Belsen, 25 jaar oud.
Rijksstraatweg 97
Hier woonde Willem Hendrikus van Soest, hij werd geboren in 1925 en gearresteerd 1944. Op 29 maart 1945 overleed hij op transport van Versen naar Bremen-Farge.
In oktober 1944 was de situatie in Leersum gespannen. De Duitsers hadden al op 14 september het huis van burgemeester Van den Bosch in brand gestoken en op 3 oktober werd het gemeentehuis overvallen en een aantal mannen naar kamp Amersfoort afgevoerd. Het was de periode vlak na de Slag om Arnhem. Via de Rijksstraatweg voerden de Duitsers versterkingen aan naar het front. Ondertussen probeerde het verzet dat tegen te werken door ’s nachts spijkers op de weg te strooien. Diverse mannen werden in oktober 1944 opgepakt, omdat ze zich na spertijd op straat bevonden.
Willem Hendrikus van Soest werd op straat opgepakt rond 8 oktober, na spertijd. Hij werd naar kamp Amersfoort gebracht en vandaar op transport gesteld naar Duitsland. In maart 1945 naderden de geallieerden het kamp in Versen. De gevangen werden op transport gesteld naar Bremen-Farge, maar in deze periode overleed Willem Hendrikus van Soest, 19 jaar oud. Hij werd begraven op het Lagerfriedhof Versen Kreis Meppen). Later is hij herbegraven op het Nederlands ereveld in Osnabrück.
Rijksstraatweg 113
Hier woonde Aart Johannes Bos. Hij werd geboren in 1905 en gearresteerd in 1944. Op 14 november 1944 werd hij vermoord in Ladelund.
Aart Bos was werkte als ambtenaar op de secretarie van de gemeente Leersum. Op dinsdag 3 oktober werd het gemeentehuis door Duitse soldaten overvallen en een aantal mannen naar kamp Amersfoort afgevoerd. Aart Bos was een van hen. Hij woonde met zijn vrouw en 9-jarig zoontje schuin tegenover het gemeentehuis. Zijn vrouw, Teuntje Bos-Cornelisse, zag dat hij werd achterop de open vrachtwagen gezet en even later reden ze langs zijn woning.
Zijn kleinzoon vertelde later: “Hij zat met zijn rug naar de voorkant van het huis toe, zijn handen op zijn rug gebonden. Maar hij zag toch kans nog naar mijn vader en oma te zwaaien. Ze zwaaiden terug. Niet wetend dat ze hem nooit meer zouden zien.” Tot 11 oktober verbleef Aart Bos in kamp Amersfoort, op 14 oktober werd hij ingeschreven in concentratiekamp Neuengamme. Een maand later overleed hij. Hij werd begraven op het Neuer Friedhof van het KZ Ladelund.
Tekst gaat verder onder foto
Rijksstraatweg 117
Hier woonde Adrianus van den Berg, geboren in 1894 en gearresteerd in 1944. Hij werd vermoord op 1 december 1944 in Neuengamme.
Op dit adres woonde ok Peter Vlijm, geboren in 1923 en gearresteerd in 1944. Hij werd op 16 januari 1945 in Neuengamme vermoord.
Op dinsdag 3 oktober werd het gemeentehuis door Duitse soldaten overvallen en een aantal mannen naar kamp Amersfoort afgevoerd. Peter Vlijm was een van hen. Hij werkte als volontair op de secretarie. Eerder was hij fietsenmaker geweest. Hij was afkomstig uit Hilversum. Hij woonde schuin tegenover het gemeentehuis, in het huis van bakker Adrianus van den Berg. Ook Van den Berg werd vervolgens door de Duitsers meegenomen naar kamp Amersfoort. Beide mannen kwamen in Neuengamme terecht.
Adrianus van den Berg overleed aan enteritis in Lager Draeger in Hamburg, een onderdeel van Neuengamme, en werd begraven op het Friedhof Ohlsdorf. Pas op 7 september 1945 ontving zijn weduwe Jannigje van den Berg-van Dijk het bericht dat haar man al op 1 december 1944 was gestorven, in de leeftijd van 50 jaar.
Peter Vlijm stierf na een verblijf van drie maanden in Neuengamme. Hij werd 21 jaar. Zijn collega Jan Ploeg vernam al kort na de bevrijding van zijn overlijden. Hij schreef in mei 1945 aan de familie in Hilversum: “Vlijm was altijd een welkome gast te mijnen huize waar wij op geregelde tijden ons bezighielden met muziek en zang.”
Rijksstraatweg 211
Hier woonde Aart de Ridder. Hij werd geboren in 1918 en gearresteerd in 1945, het laatste jaar van de Tweede Wereldoorlog in Nederland. Hij werd op 16 februari 1945 vermoord in Neuengamme.
Aart de Ridder was ambtenaar ter secretarie. In april 1944 was hij aan de Rijksstraatweg 211 (destijds nummer A103a) komen wonen met zijn vrouw en dochtertje van een paar maanden oud.
Op de ochtend van dinsdag 3 oktober werd het gemeentehuis door Duitse soldaten overvallen en een aantal mannen naar kamp Amersfoort afgevoerd. Aart de Ridder was een van hen. Op 14 oktober 1944 kwam hij in Neuengamme aan. Aart overleed om 4.20 uur in de ochtend van 16 februari 1945 op het adres Hausdeich 60 in Hamburg-Neuengamme.
Vaarsloot 18 (voorheen Rijksstraatweg 251)
Hier woonde Frank ter Burg. Hij werd geboren 1921 en gearresteerd 1944. Op 2 december 1944 werd hij vermoord in Ladelund/Neuengamme.
In oktober 1944 was de situatie in Leersum gespannen. Het was de periode vlak na de Slag om Arnhem. Via de Rijksstraatweg voerden de Duitsers versterkingen aan naar het front. Ondertussen probeerde het verzet dat tegen te werken door ’s nachts spijkers op de weg te strooien. Op dinsdag 3 oktober werd het gemeentehuis overvallen en een aantal mannen naar kamp Amersfoort afgevoerd. Ook werden diverse jonge mannen in oktober 1944 opgepakt, omdat ze zich na spertijd op straat bevonden.
Frank ter Burg, van beroep transportchauffeur, was een van hen. De familie Ter Burg woonde aan een zandpad, dat de Rijksstraatweg met de Middelweg verbond en wel het “paadje van Ter Burg” werd genoemd. Het oorspronkelijke huis van de familie bestaat niet meer, hier werden nieuwe huizen aan de straat Vaarsloot gebouwd.
Frank werd opgepakt op dinsdagavond 3 oktober, na spertijd. Via kamp Amersfoort kwam hij in Duitsland terecht. Hij overleed in Ladelund, volgens de akte van overlijden aan dysenterie. Frank ter Burg werd 23 jaar.
Herdenking
Op 3 oktober wordt jaarlijks al een herdenking gehouden in Leersum voor gemeentemedewerkers en verzetsmensen die werden afgevoerd op 3 oktober 1944. Geen van hen overleefde de oorlog. Bij het voormalig gemeentehuis in Leersum is een monument voor hen. Op 3 mei 2027 volgt nog een ronde met struikelsteentjes in de Utrechtse Heuvelrug.