Van een 70.000 jaar oude vuistbijl tot een vergeten waterreservoir onder de weg: wie goed kijkt naar wat er in de grond zit, ziet geen losse objecten, maar levens. Dat is de boodschap van gemeentelijk archeoloog Peter Weterings. Hij lichtte in een lezing in het Cultuurhuis in Doorn toe hoe de schatten die te zien zijn in de expositie Een bodem vol vondsten iets vertellen over onze voorgangers op de Utrechtse Heuvelrug.
Wie over de Utrechtse Heuvelrug wandelt, ziet bos en heuvels. Wat minder zichtbaar is: onder dat zand ligt een vrijwel intact archief van duizenden jaren bewoning. Juist omdat er op delen van de heuvelrug relatief weinig is gebouwd en gegraven, bleven archeologische resten heel goed bewaard. “Het is een schatkamer,” zegt Weterings. “Wat hier in de grond zit, vind je op andere plekken vaak niet meer terug.”
Mens achter de pot
Weterings wist zijn publiek in een vol Cantina in het Cultuurhuis te boeien met zijn enthousiaste betoog. Archeologie draait volgens hem niet om mooie objecten in vitrines. “We zijn niet per se op zoek naar mooie spulletjes. We zoeken de mens achter de pot. Een scherf is pas interessant als hij iets vertelt over degene die hem vasthield, gebruikte of maakte.” Een potscherf uit Driebergen toont zelfs de nagelafdrukken van de maker. Iets dat grote indruk maakt op Weterings: “Dan kijk je naar de hand van iemand die hier 2500 jaar geleden leefde.”
Het zijn vaak de inwoners van nu die een overblijfsel uit het verleden vinden, meestal bij toeval. De oudste vondst is een vuistbijl uit de steentijd, circa 70.000 jaar oud. “De man uit Leersum die hem vond destijds zag gelukkig dat dit niet zomaar een bijzonder gevormd stuk vuursteen was. Neanderthalers moeten dit hebben achtergelaten toen ze door de streek trokken.” Een recente vondst stamt uit Amerongen. Een inwoonster trof in haar moestuin een ronde vorm aan. “Ze dacht aan een explosief en belde de politie. Het bleek een vroegmiddeleeuwse urn met resten van een crematie.”
Grafheuvel
Ook de grafheuvel aan de Buurtsteeg bij Maarn werd toevallig gevonden. Kinderen die op het nabijgelegen vakantiepark verbleven, gingen een hut bouwen in het bos en stuitten bij het graven op de resten. Bij de grafheuvel in Maarn werden een vlijmscherpe vuurstenen bijl en een standvoetbeker gevonden – grafgiften van zo’n 3500 jaar oud. “Wie door de bossen loopt, passeert ze vaak zonder het te weten. In de gemeente zijn er circa 150 grafheuvels uit de late steentijd en bronstijd vastgesteld”, weet de archeoloog.
In Amerongen werd bij een opgraving een vierkant patroon van paalsporen ontdekt: resten van een zogenoemde spieker, een verhoogde graanopslag. In de paalkuilen zat houtskool dat via koolstofdatering werd teruggebracht tot rond 2000 voor Christus. “Hét bewijs: hier leefden de eerste boeren op de heuvelrug.”
Waterreservoir
En soms ligt geschiedenis verrassend dicht onder het asfalt. “In 2020 werd onder de Amersfoortseweg in Doorn een gemetseld waterreservoir uit 1905 ontdekt, ooit aangelegd voor de brandweer. Een constructie waar decennialang verkeer overheen reed, zonder dat iemand wist wat eronder zat. Gelukkig hebben we historische verenigingen”, zegt Weterings. “Die vonden een artikel uit nieuwsblad De Kaap van 15 juli 1905 dat melding maakte van het reservoir. Moet je nagaan hoe snel dingen uit het collectieve geheugen verdwijnen. Er ligt dus nog ontzettend veel meer te wachten om ontdekt te worden.”
Een bezoekster van de lezing had een mooie vondst meegebracht, maar Weterings moest haar toch teleurstellen. “Helaas, dit is gewoon een steen.”
De tentoonstelling Een bodem vol vondsten blijft tot half april in het Cultuurhuis in Doorn.
