Frequentere en langdurige droogte komt steeds vaker voor. Recente natuurbranden laten zien dat het risico op calamiteiten urgent en reëel is. Verschillende overheden en instanties hebben daarom de mogelijke maatregelen in kaart gebracht.
“We hebben een kaart gemaakt met de gebieden waar we maatregelen kunnen treffen,” legt burgemeester Frits Naafs als vertegenwoordiger van de negen zogoenoemde ‘natuurbrandgemeenten’ uit. “Het is belangrijk om daarover te bespreken wat hiervoor nodig is.”
“Utrechtse Heuvelrug is één na grootste aaneengesloten bos- en heidegebied van Nederland”, benadrukt gedeputeerde Mirjam Sterk. “Kenmerkend aan de Utrechtse Heuvelrug, is de verwevenheid aan gebruiksfuncties”, voegt Marcel Geluk, specialist natuurbrandbeheersing daaraan toe. “Denk aan wonen, zorg en recreatie.” Om deze toenemende risico’s tegen te gaan, werken de provincie, de Veiligheidsregio Utrecht (VRU), negen natuurbrandgemeenten en terreinbeheerders samen met bewoners en gebruikers van het gebied intensief samen aan een pakket van maatregelen. In combinatie met een effectieve aanpak van natuurbranden moet dit zorgen voor een goede balans tussen veiligheid, natuurwaarden en gebruiksfuncties. “De afgelopen jaren lag de focus vooral op bestrijding”, benadrukt Geluk. “Nu moeten we die focus verschuiven naar preventie.”
Compartiment
Eén van de maatregelen is een indeling van het gebied in vakken, het zogenoemde hoofdcompartimentering. Dit houdt in dat aaneengesloten gebieden worden begrensd om natuurbranden beheersbaar te houden. “We hebben compartimenten bedacht die vaak omgeven zijn door spoorwegen of grote wegen en steeds verder versmallen naar kleine wegen”, aldus Sterk. “Langs die wegen willen voorkomen dat brand makkelijk overslaat.” “Het moet duidelijk zijn dat de brandweer al jarenlange ervaring heeft met natuurbranden en het bestrijden daarvan”, benadrukt Cindy Rutten (VRU). “Ze weten precies wat ze daarbij moeten doen. We hebben het nu écht over het voorkomen van onbeheersbare natuurbranden met een grote impact.”
Begin 2025 is een verkenning afgerond naar de mogelijkheden om bestaande infrastructuur als grenzen te gebruiken. Hieruit blijkt dat het goed mogelijk is om de Utrechtse Heuvelrug op te delen in 29 compartimenten, begrensd door in totaal 182 kilometer aan infrastructuur. Ongeveer een derde van de begroeiing op en langs deze grenzen werkt als natuurlijke barrière. Voor de overige tweederde zijn gerichte maatregelen nodig, zoals het verwijderen van brandbare materialen en het planten van loofbomen. “Als terreinbeheerders zijn we al heel lang bezig met het vervangen van naaldhout voor loofhout”, legt Rein Zwaan van Staatsbosbeheer uit. “Het is niet zo dat je naaldbomen zomaar kunt kappen en er loofbomen voor in de plaats kunt planten. We willen een klimaat-robuust bos hebben.”
Brede aanpak
Hoofdcompartimentering is onderdeel van de bredere aanpak, waarbij gebiedsgerichte risico- en communicatie een rol spelen. “Het nemen van sommige maatregelen kan heel simpel zijn”, legt Naafs uit. “Een paar jaar geleden was er een bermbrand langs spoorlijn tussen Driebergen en Veenendaal. Vonken van trein kwamen terecht in begroeiing naast de rails. Daarvoor was de A12 afgezet vanwege rookontwikkeling. Toen is tegen Prorail gezegd dat ze het lage groen weg moesten halen zodat de vonken in het grind terechtkomen. Dat is toen aangepast.” Sterk: “Er moeten bijvoorbeeld ook geen lage takken op grond liggen. Er zijn ook nog teveel bomen die makkelijk in de fik kunnen vliegen. Dat moet veranderen, maar dat lukt allemaal niet zo vlot. Het moet verstandig aangepakt worden en bomen groeien ook niet snel. Wij verwachten dat het zeker tien tot vijftien jaar duurt totdat het echt goed is aangepakt”. “Maar dit blijft komende vijftien jaar nadrukkelijk op de agenda staan”, voegt Naafs toe.
Eigen buurt
Om brand in de buurt te voorkomen, zijn er een aantal dingen waar inwoners zelf rekening mee kunnen houden. “Zorg ervoor dat er geen brandbare vegetatie bij je huis staat”, zegt Geluk. “Meer vegetatiesoorten drogen uit en komen beschikbaar als brandstof. Blijf alert. En als je iets verdachts ziet of ruikt, meld het dan.” “Zet een vonkvanger op de schoorsteen bij recreatieplekken”, adviseert Naafs. “En parkeer de auto niet in hoge gras.”
In het gebied zijn een voldoende brandputten te vinden. “Er is binnen straal van een kilometer altijd een bluswatervoorziening beschikbaar, van Baarn tot aan Rhenen”, vertelt Marcel Geluk. “Dat hebben we in 2010 al met de gemeenten, provincie en natuurbeheerders kunnen realiseren. Uniek voor Nederland. Zo’n put levert 120 kuub per uur, dat is 2000 liter water per minuut.” “Alle prive-eigenaren hebben medewerking verleend aan het plaatsen van de brandputten”, zegt Frits Naafs.
De urgentie van natuurbrandbeheersing wordt door alle partijen, die samen de Natuurbrandbeheersing i.o. vormen, onderkend. Burgemeester Frits Naafs is voorzitter van de Stuurgroep, als bestuurlijk ambassadeur natuurbrand van de VRU en vertegenwoordiger van de negen natuurbrandgemeenten (Amersfoort, Baarn, De Bilt, Leusden, Rhenen, Soest, Utrechtse Heuvelrug, Woudenberg en Zeist).
Op de website van de VRU staat wat je moet doen bij natuurbrand.
