Met een vriendelijk woord voor iedereen was Willem Treels een geliefde dorpskapper in zijn kapperszaakje in de kruidenier ‘De toko’ van Maarsbergen. Buiten vriendelijk, was hij ook onwrikbaar: bekend om zijn ‘rechte’ coupes en zijn principes. Die houding kwam hem in oorlogstijd duur te staan — hij belandde in een doorgangskamp. Zijn achternicht, regisseur Tracey van Eijk, brengt zijn verhaal nu tot leven in een speelfilm.
Nr. 5664 heet de film, naar het nummer dat Willem Treels kreeg in Kamp Amersfoort. “En dat alleen maar omdat hij een SS’er niet wilde knippen op zaterdag. Zaterdag was zijn baardendag en daar week hij niet van af.”
Treels groeit op in een groot gezin en kiest voor het kappersvak. In Maarsbergen begint hij voor zichzelf, inpandig bij de kruidenierszaak waar nu De Kleurenwaaier is gevestigd. Hij bouwt zijn bestaan eigenhandig op. Zijn klanten komen uit het dorp en de omgeving. Iedereen kent hem. “Hij was goudeerlijk en principieel,” zegt Van Eijk. “Het was zo en niet anders. Kom dan ook niet meer vragen om iets anders, want dat kreeg je niet.”
NSB-burgemeester
Op een zaterdag in 1944 stapt een SS-officier zijn zaak binnen. Hij wil geknipt worden. Treels, dan 27 jaar oud, weigert. Op zaterdag knipt hij alleen gezichtsbeharing. ‘Kom maandag maar terug’, zegt hij. Maar de officier accepteert dat niet en schakelt de NSB-burgemeester Johan de Monyé in. Kort daarna wordt Treels opgepakt door landwachters uit de eigen omgeving.
“Dan weet je toch ook niet wat je meemaakt,” stelt Van Eijk. Wat volgt is een tocht langs kampen en dwangarbeid. Van Amersfoort naar Duitsland, langs verschillende plaatsen waarvan de sporen nog altijd worden onderzocht. Documenten laten zien hoe kort zijn verblijf in Kamp Amersfoort was – slechts een week – voordat hij werd afgevoerd.
Baard
Wanneer Treels terugkeert naar Maarsbergen, herkent zijn eigen familie hem niet meer. “Ze dachten ook dat oom Willem dood was. De man die aankwam lopen, had een baard tot zijn navel en wonden overal. Mensen dachten dat het een zwerver was,” vertelt Van Eijk.
De man die terugkomt, is gebroken. Hij probeert zijn werk weer op te pakken, maar zijn lichaam laat hem in de steek: zijn handen trillen. Zijn gezondheid verslechtert. Hij trouwt niet en krijgt geen gezin. Terwijl juist daar, denkt zij, zijn geluk had kunnen liggen. “Hij was zo lief voor kinderen. Ik denk: hij had zo’n goede vader kunnen zijn.” Over wat hij heeft meegemaakt, praat hij nooit. Het verleden blijft stil, maar werkt door in zijn gezondheid en in zijn leven. Buurtgenoten laten zich nog steeds knippen door de vriendelijke Treels, een vertrouwd gezicht in het dorp. Maar het ondernemen wil hem niet meer lukken. Hij overlijdt in 1979, op 62-jarige leeftijd. “Maar zijn leven is eigenlijk al eerder tot stilstand gekomen, op zijn 28ste.”
Brand
Kort voordat hij overlijdt, wil hij nog één keer bij zijn oude kapsalon langs. Maar het houten gebouwtje dat eerder naast station Maarsbergen was gebouwd , blijkt net te zijn afgebrand. “Zelfs dat laatste stukje verleden is verdwenen. Een andere oom die architect was, had dat nog gebouwd. Zo droevig,” verzucht zijn achternicht.
Binnen de familie blijft zijn geschiedenis bestaan, maar vooral tussen de regels door. Tot Van Eijk besluit het uit te zoeken. In archieven, gesprekken en toevallige vondsten krijgt haar oudoom langzaam weer een gezicht. “Ik dacht: wat een vreselijk triest iets heeft deze man meegemaakt.”
Met haar film wil ze dat verhaal tastbaar maken. Niet als groot heldenepos, maar als het verhaal van een gewone man. “Ik vind het belangrijk dat mensen het begrijpen: hij heeft niets fout gedaan. Hij heeft alleen één bevel niet opgevolgd.”
Mensenlevens
Het raakt haar diep dat de Maarnse en Woudenbergse burgemeester in oorlogstijd De Monyé zo bereidwillig tegemoetkwam aan de grillen van de SS-officier die zijn haren niet direct geknipt kreeg. “De Monyé kreeg in 1949 uiteindelijk 15 jaar gevangenisstraf, waarvan 8 jaar werd kwijtgescholden. Hij had een knokploeg en zijn handelen heeft mensenlevens gekost.”
Met afschuw vervolgt ze: “De Monyé probeerde in de rechtszaal mijn oom aan zijn zijde te krijgen. Tegen mijn oom, die tegen hem moest getuigen, zei hij: ‘Ik had je nog willen redden. Ik was je gunstig gezind.’ Oom Willem zei alleen maar: “Je was mij ongunstig gezind”. Iedereen in de rechtszaal moest lachen.
Er is nog een triest detail. Johan Koudijs, de oom die het kappershuisje naast het toenmalige Station Maarsbergen had gebouwd en verzetsstrijder was, bood Willem Treels een uitweg. Dat deed hij bij de voettocht van Kamp Amersfoort naar het station Amersfoort, vanwaar de deportatietrein Treels naar Duitse werkkampen zou brengen. “Dat was oom Johan Koudijs eerder gelukt”, weet Van Eijk. “Ze liepen dan netjes in de pas en stapten dan zo de rij uit om te vluchten. Maar oom Willem weigerde die hulp en zei: ‘God heeft me hier gebracht en zal me hier ook weer uit redden’. Dat vertrouwen van die man!”
Nazivlag op raadhuis
Tracey maakt vaker films over de oorlog, met haar Stichting Laat Letters Leven. Maar de research en de voorbereiding van dit persoonlijke verhaal eisen hun tol. “Ik werk aan het script met tachtig zielen in de kamer,” vertrouwt ze de verslaggever van Omroep ZOUT toe. “Maar die van oom Willem is de belangrijkste.”
De opnamen vinden deels plaats in de regio, onder meer in Maarn en Utrecht. Twee weken geleden was het Maarnse Raadhuis in nazivlaggen gehuld voor opnamen. “Mijn tante woont hier nog. Ze vond het eerst maar niets – filmen op zondag – maar kwam toch naar het Raadhuisplein en wees mensen op mijn persoon”, lacht ze. De hoofdrollen worden vertolkt door: Andrew Vandaele (Willem Treels), Alexander van Staa (burgemeester De Monyé}, Gustavo Ruben Valenzuela (hoge SS-officier), Matteo Pasquini (zwager Willem Treels).
Van Eijk filmt ook op historische locaties zoals Kamp Amersfoort en in Duitsland en hecht waarde aan een zo waarheidsgetrouw mogelijke weergave van het verhaal van haar oom Willem. Dus wordt er ook een stoomtrein geregeld. “Dat is kostbaar. We zijn druk bezig met het werven van fondsen. Gelukkig heeft onze stichting Laat Letters Leven een ANBI-status gekregen, omdat we maatschappelijke doelen nastreven,” legt ze uit. “Het belangrijkste is dat wij als mensen van de verhalen uit het verleden leren.”
Meer informatie en contactgegevens op www.laatlettersleven.nl. Tracey van Eijk staat graag streekgenoten met vragen over de film te woord.
Verhalen uit de streek
De geschiedenis leren begrijpen. Dat is het thema van de Nationale Dodenherdenking op 4 mei. Omroep ZOUT sprak met ervaringsdeskundigen, overlevenden en hun omgeving.
- Herdenken: De vliegenier van Werkhoven (video)
- Herdenken: Lege banken in klas Maurits van Witsen (98)
- Herdenken: anjers en stilte bij oorlogsmonument in Bilthoven
- Herdenken: Gerrit zag bommen op Zuylestein vallen
