Hoeveel fijnstof zit er in de lucht die we elke dag inademen? De initiatiefnemers van Samen Meten aan de Leefomgeving Zeist (SMAL) meten het sinds 2018 zelf. Met zelfgebouwde meetstations, waarvan 12 momenteel actief, halen betrokken burgers gegevens op over de luchtkwaliteit.
Inmiddels staat er ook een ‘dependance’ op het meetveld van het KNMI. En daar zijn de burgerwetenschappers in Zeist trots op. Bart van der Wolf en Egon Kastelijn namen een kijkje op het meetveld in De Bilt.
Breng twee burgerwetenschappers van SMAL samen met twee onderzoekers van het KNMI óp het meetveld van het fameuze weerinstituut in De Bilt en de mannen raken niet meer uitgepraat over ‘weer en klimaat’. “We hebben de nerdy neiging om onze amateurmetingen van de luchtkwaliteit zo goed mogelijk te maken”, lacht Egon Kastelijn uit Zeist verontschuldigend. “Voor een fractie van het budget, want onze sensoren zijn betaalbaar. Het is de sport om het niveau benaderen van de wetenschappelijke instituten KNMI en RIVM waarmee we samenwerken.”
“Een ongezonde situatie veranderen
is een motivatie.”
De samenwerking is er niet vanwege de lokale weersverwachting. De kastjes in Zeist meten de temperatuur alleen om de fijnstofmetingen te kunnen ijken. Daar is het mee begonnen: inwoners maakten zich zorgen over de effecten van het stoken van hout en wonen langs een provinciale weg. Egon: “Een ongezonde situatie willen veranderen is een motivatie. Maar voor mij is nieuwsgierigheid naar het meten van dat lokale weer en dat zo nauwkeurig mogelijk doen, een belangrijke drijfveer”.
Fijnstofniveau hoger
“Vorig jaar gaf mijn kastje ineens een fijnstofniveau vijf keer hoger dan normaal”, geeft Bart van der Wolf als voorbeeld van het voordeel van contact met de instituten. Hij is mede-initiatiefnemer van SMAL Zeist. “De eerste gedachte is dan: is mijn kastje stuk? Maar een station in de buurt gaf dezelfde beweging. Het was een gure oktoberdag, dus het kon geen grote barbecue in de buurt zijn. Er was ook geen brand. En de drie officiële meetpunten van het RIVM in de stad Utrecht gaven ook deze verhoogde waarden.”
Met een mailtje is er dan meteen contact met het RIVM. Zij adviseerden de Copernicus website met satellietdata te checken. “Uiteindelijk zagen we: er is iets aan de hand op de Noordzee.” Om spijtig te besluiten: “Helaas is het tot op de dag van vandaag onbekend wat de bron van de golf fijnstof was”.
Foutmarges
Ze weten er inmiddels ontzettend veel van. Niet vreemd gezien hun achtergrond. In zijn werkzame leven bouwt Egon ‘solution architectuur’ voor IT-systemen van de grootste energienetbeheerder van Nederland. Bart weet door zijn beroepsverleden alles van fotografie op wetenschappelijk gebied, met name de ontwikkeling naar het digitale.
Dus de goedbedoelde vraag ‘Jullie weten dus nu precies hoe schoon de lucht is in jullie Zeister achtertuin?’, leidt tot mild protest. “Eén meting is geen meting.” Er vallen termen als onzekerheidsmarges, schattingen, kallibratiecurves, wegingsfactoren en kilometerresoluties. De twaalf meetkastjes van SMAL Zeist halen gegevens op over fijnstof, temperatuur, luchtvochtigheid en luchtdruk. De gegevens zijn vrij toegankelijk en real time te volgen via meetjestad.net. Deze burgerwetenschap is actief in meerdere steden en dorpen in Nederland, en dat is uniek in de wereld.
Zelf bouwen
Er zit een hoop werk in; SMAL Zeist bouwt de meetstations zelf. “Inwoners moeten wel zorgen dat het kabeltje in de sensor zit en daar blijft zitten, ook als de kerstlampjes aan moeten in december”, grinnikt Egon. Het blijft niet bij bouwen alleen. Bart: “Voor onze metingen heeft Egon software geschreven. Dit om de meetmethodiek van het KNMI om te zetten naar het systeem dat wij gebruiken. Het is ons gezamenlijk doel om kennis en data te delen. Dit doen we onder meer onder de paraplu van het provinciaal Schone Lucht Akkoord en met de andere meetinitiatieven van Amersfoort en Utrecht – Meet je stad. Dat is onze droom: meerdere initiatieven koppelen. En we hopen dat we KNMI en RIVM ook kunnen verleiden om eens mee te kijken naar het door ons geschreven uitwisselingsformaat – Citizen Science Data Interchange Format.”
“Als je op de radio hoort
dat het 32 graden is in De Bilt,
dan is dat hier.”
Op 1 mei vierde SMAL Zeist een doorbraak. Toen werd hun eigen meetstation op het meetveld van het KNMI in De Bilt actief. Jouke van Baar leidt de bezoekers rond op de plek waar het allemaal gebeurt. “Als je op de radio hoort dat het 32 graden is in De Bilt, dan is dat hier”, wijst hij naar de sensoren op het grasveld. Om te eindigen bij Veld 6, sectie 6. Hier staan de stations van SMAL Zeist, waar de Zeister mannen de techniek van de zelfgebouwde sensoren uitleggen. “Met de gegevens van onze stations hier kunnen we altijd checken hoe onze kastjes zich gedragen ten opzichte van de professionele metingen. Heel gaaf”, zegt Egon.
Hij ziet grote praktische mogelijkheden met de informatie over luchtkwaliteit die de kastjes in Zeist ophalen. “Er was laatst een brand bij de Kozakkenput. Ons kastje in het Lyceumkwartier detecteerde die brand direct na het ontstaan. Wij hebben dat toen aan de brandweer doorgegeven.”
Data voor iedereen
Toegang tot meting van burgers is waardevol voor het KNMI, vertelt senior onderzoeker Jouke van Baar, blij met het enthousiasme van de Zeister mannen. “Buys Ballot die het KNMI oprichtte, sprak al over meetnetwerken in verschillende kwaliteiten. We kunnen die burgermetingen – community science heet dat – heel goed gebruiken om een beter beeld te geven van bijvoorbeeld de temperatuur. En op onze beurt vinden we het mooi dat we die gegevens inzichtelijk kunnen maken voor iedereen. De wetenschap krijgt toegang tot meer data, en burgers raken nauwer betrokken bij hun leefomgeving en het klimaat.”
KNMI-collega Jacco van Ekris, betrokken bij producten van het klimaatteam, toont een temperatuurkaart van de heetste dag van het jaar tot nu toe, 1 juli. In van geel tot dieprood gekleurde vakjes zijn de temperatuurgegevens voor elke vierkante kilometer in Nederland te zien. “Data van alle automatische weerstations van Nederland komen binnen in ons validatiesysteem. Nu kan iedereen over de hele wereld zien hoe warm het is op een lokale plek in Nederland.”
“De Utrechtse Heuvelrug
tekent zich duidelijk koeler af.”
Jacco wijst op het roodgekleurde gebied van Utrecht richting Zeist, waar de thermometer dus 34 graden aantikte. “Zie je dat het in de stedelijke gebieden veel warmer is? De Utrechtse Heuvelrug tekent zich duidelijk koeler af, in geel. Daar was het 3 graden minder heet. Dat komt door factoren als meer bomen, meer windaanvoer en de hoogte.” In de bossen hangen nog weinig meetkastjes. Jouke: “Als we op meer van die ‘dun bezaaide’ plekken meten worden de totale gegevens betrouwbaarder”.
Minder fijnstof in Zeist
Jouke erkent dat voor het KNMI-station een kleinere meet-onderzekerheid geldt dan voor de burgerkastjes. “Maar het is een mooi democratisch principe dat alle metingen meetellen. Statistiek helpt ons bepalen hoe nauwkeurig die gezamenlijke metingen zijn.”
Egon: “Daarom kun je niet alleen het kastje in mijn achtertuin bekijken om te zien hoe het met de lucht in Zeist gesteld is. We kijken naar alle stations in het gebied, vertalen die in schattingen en houden rekening met een foutmarge. En als wij op termijn kunnen aangeven wat de onzekerheid of foutmarge van onze metingen is, is dat goud.” Om toe te voegen: “Overigens is er minder fijnstof in de lucht in Zeist dan toen we begonnen: een landelijke trend”.
Bart wijst naar de strakblauwe lucht waar een vliegtuig een streep trekt. “Nog iets: geluid. Een derde van de Nederlandse bevolking is overgevoelig voor geluid. Ook super interessant om meer over te weten. Daarom raken we niet uitgepraat over dit onderwerp”, grijnst hij. Egon sluit af: “We zouden best graag méér meten. Aan ambities geen gebrek”.
De gegevens over luchtkwaliteit in Zeist zijn online toegankelijk: smal.meten-natuurlijk.nl
